معرفی فهرست اسناد تاریخی کتابخانه مرکزی: مجلد دوم، پنجم و هفتم

مقدمه رئیس کتابخانه مرکزی بر مجلد دوم فهرست اسناد کتابخانه: 
دشواری های موجود در کشور بر سر راه اسناد فراوانند، اما یکی از مهم ترین ها، بی توجهی افراد درگیر با امر سند، نداشتن نوعی معرفت ویژه نسبت به جایگاه و اهمیت  اسناد است. این که شخص بداند، سند چیست، و چه اندازه ارزش دارد، اهمیت زیادی برای حفظ اسناد دارد. در واقع، عمده ترین مشکل، جنبه معرفتی سند است. کم نیستند خاندانهایی که پس از درگذشت بزرگ خاندان، تمام یا بخشی از اوراق را به عنوان کاغذ پاره و باطله، دور می ریزند و بدین ترتیب، این اسناد را که بسا برای یک کشور، یا منطقه، در حکم منبع تاریخی مهمی هستند، نابود می کنند. خاطرم هست، وقتی استادم مرحوم سید محمدعلی روضاتی، نسخه ای را بدستم داد که اوراق آن کوچک و بزرگ در آن بود و با هم در یک دفتر صحافی شده بود. پرسیدم این چیست؟ ایشان گفتند، روزی که علامه مجلسی درگذشت، (27 رمضان 1110) میرزا عبدالله افندی، شاگرد مجلسی و کتابشناس معروف که در خانه وی بوده، هرچه در اتاق ایشان کاغذهای پراکنده بوده، گردآوری کرده و در دفتری، یعنی همین نسخه، صحافی کرده است. خاطرم هست، یکی از آنها سیاهه ی نامه ای بود که علامه، در پاسخ شاه سلطان حسین برای مشورت در باره تعیین شخصی به عنوان شیخ الاسلام قزوین یا جایی دیگر، نوشته بود. ما میرزا عبدالله را به داشتن معرفت اسنادی می شناسیم، کسی که بهترین بهره برداری را از اجازات در کتاب ریاض العلماء در شرح حال علما دارد. 
متاسفانه در جامعه ما، این مسأله هنوز با درصد قابل قبولی جا نیفتاده است. بسیاری از اسناد آموزش و پرورش از میان رفته است. جالب است که به دلیل بی توجهی، حتی بسیاری از پرونده های استادان کهن را که می نگریم، جز چند برگ در آنها نیست. به نظر می رسد برای این کار، باید آموزش ویژه داد، این که افراد درگیر با سند، اعم از کارکنان دولت، معلمان و مدیران، و حتی بسیاری از نویسندگان که در رشته های مختلف غیر تاریخ تحصیل می کنند، باید به این درک برسند که سند چه اندازه ارزشمند است، و چه نقشی در تدوین تاریخ آینده کشور دارد. اغلب تصور بر این است که تاریخ، عبارت از همین تواریخ عمومی ـ حکومتی است؛ در حالی که ارزش اسناد، در بسیاری از مواقع، از منابع رسمی تاریخی بیشتر است. این درست بدان می ماند که آثار معماری کهن تاریخی را به بهانه بازسازی از میان می برند و تمام نشانه های تاریخی یک محل و منطقه را نابود می کنند. 
اسنادی که در کتابخانه مرکزی وجود دارد، گرچه از نظر تعداد زیاد نیست، اما بسیار ارزشمند است. بیشتر آنها اسناد خاندانی و یا اسناد چهره های برجسته است. کسانی که ارزش یک نامه یا گزارش یا رسید و... را می دانسته اند. عمری آنها را گردآورده و در آخر سر بدست کسی یا محلی سپرده اند تا حفظ شود. بسیاری از اینها به کتابخانه مرکزی رسیده است. در واقع کتابخانه مرکزی، میزبان بسیاری از این اسناد خانوادگی یا چهره ها بوده، و اکنون با همت و تلاش شماری از فهرست نویسان، این اسناد در حال فهرست شدن است.
سرکار خانم دکتر سوسن اصیلی، از کارشناسان زبده و قدیمی کتابخانه مرکزی هستند که علاوه بر آن که در کتابداری و تاریخ تحصیل کرده اند، سالها تجربه عملی داشته اند. ایشان علاوه، بر مجلد اول فهرست اسناد، اکنون مجلد دوم را هم تهیه کرده اند. از ایشان که در کنار انجام خدمت در مقام معاونت فنی کتابخانه، به کار فهرست نویسی و پژوهش هم اشتغال دارند، و بویژه به خاطر تدوین این اثر، سپاسگزارم. امیدوارم مجلد سوم را هم ایشان با سرعت آماده کنند. (14/4/1398)
 
مقدمه رئیس کتابخانه مرکزی بر مجلد پنجم اسناد کتابخانه:
کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران تا این زمان دو رسالت داشت؛ اما این سالها، سه رسالت شده است. تنوع در رسالت، بسته به نوع منابع و شیوه خدمات‌رسانی متناسب با آن است. نخستین مورد، حفظ میراث کهن است، میراثی که مهم‌ترین آنها در کتابخانه، نسخ خطی، و در مراحل بعد، اسناد، عکس‌ها، نشریات قدیمی، کتاب‌های چاپ سنگی و سربی است. مورد دوم، تهیه کتاب‌ها و منابع روز چاپی برای مراجعان محترم از استادان، دانشجویان و کارمندان عزیز و آماده کردن تالارهای متنوع برای آنها است. کتابخانه باید بهترین کتاب‌های روز را در اسرع وقت، تهیه کرده و در اختیار دانشجویان قرار دهد. طبعاً در هر دو مورد، یکی از مهم‌ترین کارها، پس از تهیه منابع، فهرست کردن آنهاست. یعنی هم در زمینه متون کهن و هم کتاب‌های جدید، می‌باید با سرعت و دقت، فهرست‌نویسی شود تا مراجعین بتوانند به راحتی از آنها استفاده کنند. رسالت سوم در حوزه منابع دیجیتال است. سال‌هاست که کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، با حمایت مستقیم معاونت پژوهشی و اراده قاطع تشکیلات ریاست دانشگاه، توانسته است منابع دیجیتال را که عمده آن با خرید سالانه از پایگاه‌های مهم اطلاعاتی در دنیاست، در حد مقدورات خود در اختیار دانشجویان و استادان قرار دهد. هزینه‌ای که بابت این بخش پرداخت می‌شود، قابل مقایسه با دو مورد اول نیست، بلکه گاه تا ده‌ها برابر است. همه ما از قیمت‌های سرسام‌آور مقالات دیجیتالی از پایگاه‌های علمی دنیا مطلع هستیم، منابعی که بدون آنها نمی‌توان در مسیر پیشرفت علم قرار گرفت.
تلاش در هر سه مورد، نیاز به بسترسازی گسترده دارد. در زمینه منابع دیجیتال باید آموزش‌های مرتب برای دانشجویان گذاشت تا بتوانند از این امکان استفاده کنند. مع‌الاسف به دلیل مشکلات مالی، هر سال استفاده از این منابع، با دشواری‌های بیشتری روبه‌رو است، هرچند تاکنون در این باره مقاومت کرده است. و اما در مورد منابع چاپی جدید و قدیم، و نیز اسناد چنان که اشارت رفت، مهم‌ترین مسأله فهرست‌نویسی است. می‌دانیم در بخش خطی، کتابخانه با تلاش های مرحوم استاد دانش‌پژوه و افشار توانست به مقدار زیادی کار را به اتمام برساند. اندکی هم که مانده بود به یاری یکی دو تن از همکاران پس از انقلاب به اتمام رسید. اما در بخش‌های دیگر، مانند منابع سنگی، سربی و نشریات، هنوز در نیمه راه هستیم. 
در بخش اسناد، آنچه که اکنون نمونه‌ای از آن را شاهدیم، کار با جدیت پیش نرفته بود. طی یک سال گذشته، این وظیفه، با همت تنی چند از همکاران کتابخانه این کار به نهایت خود نزدیک شد. سرکار خانم دکتر اصیلی که سابقاً مجلد اول را کار کرده بودند، اکنون مجلد دوم را برای چاپ تحویل دادند. خانم تقوایی، دانشجوی دکتری زبده ما در گروه تاریخ، که سال گذشته، مجلد چهارم را تهیه کردند، اکنون مجلد پنجم را به‌دست چاپ سپردند که همین مجلد حاضر است. همچنین سرکار خانم دکتر شعیبی هم مجلد هفتم را آماده کردند که هر سه مجلد، همزمان انتشار می‌یابد. امیدواریم مجلد سوم و نیز مجلد ششم هم آماده شود و بدین ترتیب، پرونده فهرست اسناد کتابخانه مرکزی به پایان خود نزدیک گردد.
در اینجا از همه همکاران، به خصوص سرکار خانم تقوایی که این مجلد را با تلاش شبانه‌روزی فراهم کردند، سپاسگزاری می‌کنم و برای ایشان آرزوی توفیقات بیشتر را دارم.
 
مقدمه رئیس کتابخانه مرکزی بر مجلد هفتم اسناد کتابخانه :
برخی به غلط تصور می کنند نگه داری اسناد ـ شامل هر نوع نوشته، عکس یا شیءای که بتواند گوشه ای از تاریخ گذشته یک ملت را به تصویر بکشد ـ صرفا اقدامی از روی تفنّن و تفریح است. اینها تصورشان بر این است که اساسا نگهداری این نوع اشیاء یا آثار تاریخی، امری برای سرگرمی و برای بازدید عمومی و طبعا کاری حاشیه ای  است؛ این در حالی است که حفظ اسناد و پس از آن تلاش برای بازشناسی آنها، نهایت ارزش را برای شناخت سرمایه های یک ملت و به طور کل جوامع بشری دارد. 
به نظر می رسد، یکی از تفاوت های زیست انسانی با حیات حیوانی همین است که ستون فقرات زندگی آدمی، روی شناخت و معرفت حاصل از تجربه های گذشته از هر نوع و دسته است، در حالی که زیست حیوانی صرفا سرمایه ای در حد مسائل ژنتیک و بسا آموخته های بسیار محدود از محیط خاص خود دارد. این که آدمی بتواند بر اساس یک نقاشی سه هزار ساله روی دیواری در یک غار، مراحل تطور زیست انسانی را دریابد، و این که پس از آن، با کاوش در اسناد مختلف از دوران های متفاوت، سیر پیشرفت زیست خود را با پژوهش و تحقیق بدست آورد، یک ویژگی مهمی است که می تواند صورت حیات انسانی را از گذشته تاکنون و پس طراحی آینده و دادن ایده های بلند، نشان دهد. 
شاید به همین قیاس بتوان گفت جوامع مختلف انسانی از پیشرفته و عقب مانده هم در این چارچوب، یعنی شناخت و عدم شناخت اسناد خود، وضع قابل تأملی دارند. این بیکاری و تفریح نیست که در جوامع پیشرفته، هزینه های سنگینی برای شناخت ابعاد مختلف زیست انسانی در گذشته دارند؛ و این هم برای جوامع عقب مانده درست نیست که فرضا تصور کنند مگر تحقیق در اسناد گذشته چه اندازه اهمیت دارد که باید برای آن هزینه کرد، و به این دلایل واهی از این کار سرباز بزنند. البته که این نوع کارهای فهرستی و پژوهشی، باید در درون یک جامعه علمی باشد، جامعه ای که بتواند هر نوع تحقیقی را در سرجای خود مورد بهره برداری قرار دهد، و این البته لازمه اش، داشتن یک درک درست از تاریخ و سند است.
دانشگاه تهران، به عنوان بزرگترین مجموعه دانشگاهی کشور با داشتن رتبه نسبتا خوبی در جهان، لازم است تا به این امور توجه بیشتری داشته باشد؛ و درست به همین دلیل است که می بایست، نه تنها در صدد فهرست اسناد خود و ایجاد مرکزی بزرگ برای نگهداری آنها باشد، بلکه سرمایه ای هم که در این زمینه، و در ارتباط با تاریخ کشور دارد، مورد توجه قرار دهد. 
اکنون شاهد انتشار مجلد هفتم از فهرست اسناد دانشگاه تهران هستیم، و دقیقا در همین ایام، با همت دو تن از فهرستنگاران کتابخانه مرکزی، دو مجلد دیگر هم از فهرست اسناد در حال انتشار است. مجلد حاضر که با همت سرکار خانم دکتر محیا شعیبی عمرانی، دانش آموخته گروه تاریخ دانشگاه تهران تهیه شده، شامل معرفی 666 سند از شماره 11007 تا شماره 11054 موجود در کتابخانه مرکزی است، اسنادی. شرح آن را در مقدمه آورده اند.
بر بنده فرض است سرکار خانم شعیبی و همکاران محترم کتابخانه در این بخش، سپاسگزاری کرده و آرزوی توفیق بیشتر برای آنان داشته باشم، چرا که من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق. و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین. 9/4/1398