معرفی فهرست مطبوعات طنز و فهرست نسخه های خطی دهخدا

مقدمه رئیس کتابخانه مرکزی بر کتاب فهرست مطبوعات کاریکاتور و طنز:
برای بنده که آشنایی چندانی با تاریخ ادبیات طنز ندارم دشوار است که مقدمه ای بر این اثر با ارزش بنویسم. تنها از این بابت که این کتاب، توسط سرکار خانم آشوری در کتابخانه مرکزی و با توصیه دوستم جناب آقای مطلبی کاشانی و بنده انجام شده، به احترام درخواست خانم آشوری این چند سطر را می نویسم. 
به تجربه مطالعاتی که در متون ادب عربی داشته ام، آثاری از راغب اصفهانی مانند محاضرات، پیش از آن کارهای جاحظ، و همین طور آثاری مانند نثر الدر آبی، و بسیاری از آثار ادبی دیگر، می دانم که طنز در زبان عربی بسیار نیرومند و صریح و به عبارتی عریان بوده است. این آثار، همیشه مورد استفاده ایرانیان بوده، و در زمانی که ادبیات فارسی شروع به اوج گرفتن کرد، یعنی از قرن چهارم و پنجم به بعد، مسلما روی زبان فارسی تأثیر گذاشته است. با این حال، تا قرنها، ادبیات فارسی، تا اندازه ای از طنز تند و خط قرمزی، عاری بود. موارد استثناء وجود داشت و حتی تا دوره صفوی، زبان طنز که در شعر به صورت هجو ظاهر می شد، چندان گسترده نبود و نمونه هایی مثل زهر الربیع بود. 
در دوره قاجاری، طنز شکل تازه ای به خود گرفت و حق هم همین بود که به تدریج، زبان فارسی مستقل تر و گسترده تر شود. در آن روزگار که هیچ نشریه ای نبود، طنز هم در قالب داستانک هایی در زبان مردم رایج بود و مع الاسف، بسیاری در شأن خود نمی دیدند که آنها را جز در موارد اندک، ثبت و ضبط کنند. زمانی که فارسی نویسی در دوره قاجار روان تر شد، و آنگاه که روزنامه نگاری هم باب شد، هم بر اساس سنت مختصر دیرین، و هم تأثیراتی که از غرب آمد، این بخش از ادبیات طنز هم گسترش یافت. این بار، با سیاست و زندگی رجال ارتباط بیشتری یافت و زمانی که مشروطه پدید آمد طنز برای خود یک باب موسعی برای بروز و ظهور یافت. در واقع، به دلیل این که اصولا «نقد» حکومت ها، دامنه اش توسعه یافت، از زبان طنز هم استفاده شد. 
طبیعی است که بنده دقیق ندانم که این روند چگونه گسترش یافته است، اما مثل مخاطبانم می دانم که از زمانی که نخستین روزنامه ها انتشار یافته، به تدریج پای طنز هم به میان آمده است. آگاهم که تاکنون کارهای زیادی در باره تاریخ طنز و تطور آن شده است. اما می طلبید که یک کار متمرکزی روی نشریات طنز صورت گیرد. 
این یکی از وظایف طبیعی کتابخانه های بزرگ است که کارهای فهرست نویسی موضوعی هم داشته باشند. البته این امر در حد توان خواهد بود. کتابخانه مرکزی، یک امتیاز مهمش، گنجینه ای است که از نشریات دارد و بخش مهمی از آنها میراث مرحوم رمضانی است که با زحمت استاد افشار به مرکزی منتقل شده است. طبعا مجموعه های دیگری هم ضمیمه آن شده است. 
اکنون سرکار خانم آشوری، طی چندین ماه متوالی، به فهرست نظریات طنز با شرحی که خودشان در مقدمه ممتع شان نوشته اند، پرداختند و اکنون آماده شده است. با توجه به تخصص ایشان، و تتبعی که در نشریات داشتند، و تلاشی که برای گردآوری نشریات مزبور از این طرف و آن طرف داشتند، می توان انتظار داشت که کار درخوری آماده شده باشد. 
در این زمینه ها، هیچ وقت، کار انجام شده، کار آخر نیست، و همیشه باید آنها را گام هایی رو به جلو دانست. باید سپاسگزار ایشان باشیم که این زحمت را کشیدند و نه تنها از فرصت روزمره  خود کتابخانه مرکزی، بلکه چند برابر آن از وقت هایی در منزل داشتند، برای تدوین این کار استفاده کردند. برای ایشان آرزوی موفقیت های بیشتر را دارم.
طبعا باید از دوست عزیز جناب آقای نیکنام حسین پور مدیر عامل خانه کتاب هم تشکر کنم که زحمت نشر محدود این اثر را پذیرفتند. مع الاسف مشکلات مالی کتابخانه مرکزی دست ما را برای کارهای بیشتر در این زمینه بسته و مساعدت ایشان توانست در این موقع حساس ما را کمک کند. از ایشان هم سپاسگزارم.

 

فهرست نسخه های خطی علی اکبر دهخدا، تألیف دکتر سید محمد طباطبائی بهبهانی «منصور». حاوی معرفی 367 نسخه خطی دهخدا در موسسه لغتنامه.