"گنجینه ای به قدمت نیم قرن سابقه" : گفتگوی خبرگزاری ایرنا با دکتر جعفریان به مناسبت هفته کتاب

به مناسبت هفته کتاب و همچنین قدمت و گستردگی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، خبرنگار گروه دانشگاه ایرنا گپ و گفتی با دکتر رسول جعفریان رئیس این مجموعه داشته داشته است. مشروح گزارش به شرح زیر است


**ایرنا : آقای جعفریان کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران از چه تاریخی تاسیس شد ؟ 

**جعفریان : دانشگاه تهران در سال 1313 تأسیس شده و در همان زمان، کتابخانه هایی برای چند واحد ایجاد کرده اند اما کتابخانه مرکزی دانشگاه در سال 1328 با اهدای بیش از یک هزار و 300 نسخه خطی که متعلق به مرحوم سید محمد مشکوة، روحانی و استاد دانشگاه بود، راه اندازی شد
این کتابها، در صندوق های نسوز نگهداری می شد تا در نهایت در سال 1333 به همراه سایر کتاب های اهدایی یا خریداری شده به صورت رسمی، به محل کتابخانه مرکزی انتقال یافت
تصمیم ایجاد ساختمانی برای کتابخانه مرکزی، از حوالی سال 1338 کلید خورد و ساخت بنای آن در سال 1343 آغاز و در نهایت در سال 1350 بطور رسمی افتتاح شد

**ایرنا : کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران چند بخش دارد؟ 

**جعفریان : کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران شامل 22 هزار متر مربع و 9 طبقه بنا ست. سه طبقه از این 9 طبقه زیرزمین و همکف، و 6 طبقه دیگر برای مطالعه دانشجویان مورد استفاده قرار می گیرد

طبقه زیرین محل تأسیسات، طبقه بعد از آن یعنی زیر زمین، محل تالار علامه امینی و چندین تالار کوچک دیگر از جمله تالار مرحوم ایرج افشار است. طبقه همکف ساختمان کتابخانه در 5 هزار و 500 متر شامل چندین تالار از جمله تالار نفیس «خواجه نصیر» و تالار ایرانشناسی «رشید الدین فضل الله» و تأسیسات اداری و از جمله دفتر ریاست کتابخانه می شود. شش طبقه دیگر هر کدام محل تالار ها یا مخازن حفظ و نگهداری کتابها است
مخزن نگهداری کتب خطی، موزه کتابخانه و محل نگهداری اسناد تاریخ دانشگاه تهران در طبقه چهارم این ساختمان قرار دارد
ناگفته نماند که بیشتر تالارهای مطالعه در طبقه اول این ساختمان قرار گرفته که بزرگترین آنها تالار ابوریحان، تالار علوم فنون و چندین تالار کوچک دیگر است و برای محل مطالعه دانشجویان در نظر گرفته شد
به تازگی، رستورانی هم در طبقه اول تدارک دیده شده که قرار است در یک یا دو ماه آینده افتتاح شود
برخی از تالارهای مطالعه قفسه باز هستند و برخی دیگر صرفا برای مطالعه. بخش دیگر مخازن محل نگهداری کتاب های چاپی، خطی و نشریات در طبقات مختلف بصورت پراکنده قرار گرفته است
بخش های اداری کتابخانه هم شامل فهرست نویسی، نشریات، فراهم آوری و مرمت است که بیشتر حجم کارهای داخلی کتابخانه را به خود اختصاص می دهد

** ایرنا : در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران چه تعداد کتاب موجود است؟ 

**جعفریان : کتابهای فهرست شده کتابخانه مرکزی از نظر تعداد عنوان 256 هزار ، که 170 هزار از آن فارسی و عربی و 86 هزار تا لاتین است

دهها هزار کتاب فهرست نشده هم در این کتابخانه موجود است که باید خطی ها و کتابهای چاپ سنگی را هم به تعداد آنها افزود
به طور کلی، حدود 350 هزار مجلد کتاب فقط در کتابخانه مرکزی وجود دارد. اگر کتابهای موجود در کتابخانه های سی و چند گانه دانشکده ها و موسسات وابسته نیز حساب شود، مجموعه دانشگاه، دارای نزدیک به یک میلیون جلد کتاب است
طرح توسعه کتابخانه از سال ها پیش مطرح بوده و حتی صحبت از ایجاد کتابخانه شماره 2 نیز مطرح شده اما تاکنون در این باره تصمیمی گرفته نشده است

** ایرنا : لطفا نفیس ترین آثار و کتاب های دانشگاه را معرفی کنید؟ 

**جعفریان : از نظر ما، هر کتاب و سند و عکس یک اثر نفیس به شمار می آید اما از نظر رتبه بندی، در درجه اول آثار خطی در اولویت قرار می گیرد که سرمایه کتابخانه در این زمینه بیش از 16 هزار کتاب خطی است
ده ها هزار عکس و سند در رتبه بعد از آثار خطی قرار دادند. بخش نشریات کتابخانه مرکزی یکی از بهترین و نفیس ترین مجموعه های نشریاتی است که در کشور وجود دارد
علاوه بر این، کتاب های چاپی به زبان فارسی، عربی و زبان های اروپایی نیز در این کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می شود

**ایرنا : چه میزان از کتاب های کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران اهدایی یا وقفی هستند؟ 

**جعفریان : در کتابخانه مرکزی و همین طور دانشکده ادبیات، حجم قابل توجهی کتاب اهدایی و وقفی موجود است که عددش به نسبت کتاب های خریداری شده، بسیار نیست اما برای مجموعه بسیار بسیار ارزشمند هستند
مجموعه قزوینی در کتابخانه دانشکده ادبیات نگهداری می شود. در کتابخانه مرکزی، مجموعه های سعید نفیسی، یحیی مهدوی، علی اصغر حکمت، پورداود، حسنعلی غفاری و جمالزاده از مجموعه های بسیار خوب هستند

بیشتر کتاب های کتابخانه مرکزی، در طول سالیان طولانی خریداری شده است و همچنین نام بسیاری از استادان دانشگاه که کتابهایشان را اهداء کرده در تابلویی در مدخل ورودی کتابخانه درج شده است. خداوند همه آنان را غریق رحمت واسعه خویش گرداند

**ایرنا : دانشجویان در چه زمینه هایی می توانند از کتاب های دانشگاه استفاده کنند؟ 

**جعفریان : کتابخانه مرکزی، یک کتابخانه دانشگاهی است که برای تمامی رشته های موجود در دانشگاه با بیش از 48 هزار دانشجو، تدارک دیده شده بنابرین محدودیتی از این جهت وجود ندارد
جالب است بدانید با وجود اینکه از سال 65 دانشکده پزشکی از دانشگاه تهران جدا شده، اما تمامی دانشجویان آن برای استفاده از کتاب ها به کتابخانه مرکزی مراجعه می کنند و هیچ هزینه ای برای استفاده از منابع موجود پرداخت نمی کنند
توجه دارید که هر دانشکده ای هم برای خود کتابخانه ای دارد که یکی از بهترین آنها در کتابخانه دانشکده ادبیات قرار گرفته و قدمت آن از کتابخانه مرکزی هم بیشتر است، از این رو بسیاری از دانشجویان به صورت روزانه از آن کتابخانه ها نیز استفاده می کنند

** ایرنا : آیا در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران در حوزه خاصی کمبود منابع وجود دارد؟ 

**جعفریان: متاسفانه کتابخانه مرکزی آن گونه که شایسته یک کتابخانه برای حدود 60 هزار دانشجو و استاد و کارمند باشد و در شأن یک کتابخانه ای که در مرکز شهر قرار دارد، نیست
حجم زیادی کتاب در ایران و اطراف ایران چاپ شده که در اینجا وجود ندارد. سالانه دهها هزار کتاب در کشورهای همسایه در فارسی و عربی و نیز در اروپا منتشر می شود که تعداد بسیار اندکی از آنها به کتابخانه مرکزی می رسد
مبلغ پولی که برای خرید کتاب به کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران اختصاص یافته بسیار اندک است. سالهاست که خرید خطی وجود ندارد که این وضع خوبی نیست. در مورد اهداء نیز با وجود اینکه امسال دو کتابخانه خوب به ما اهداء شد اما بازهم شرایط خوبی نداریم
می دانید کتاب های اهدایی کمک بزرگی به تکمیل کتابخانه می کند. در شگفتیم که چرا در این زمینه اقبالی به دانشگاه وجود ندارد. ما هم از دست استادان قدیمی، هم فارغ التحصیلان و هم کسانی که زمانی در دانشگاه تهران درس خوانده و در بخش صنعت یا تجارت یا استادی در خارج از کشور فعال هستند، گلایه داریم

چرا آنها نباید به فکر دانشگاه تهران باشند. اقبال خیرین به دانشگاه به خصوص به کتابخانه مرکزی اندک است. ما امسال تنها از حمایت یکی از خیرین در بخش صنعت به نام آقای ابراهیم جمیلی برخوردار بودیم. سخت در مورد کتاب و تأمین وسائل مورد نیاز خود در مضیقه قرار داریم

بنده از طریق آقای لاریجانی، از آقای روحانی خواستم به کتابخانه مرکزی برای تبدیل آن به یک مرکز دیجیتالی کمک کنند. و هم برای آقای نوبخت نامه ای مکتوب در این خصوص نوشتم اما پس از گذشت چندین ماه، هیچ خبری نشده است
امید ما به مردم است و امیدوارم کسانی که می توانند کتابخانه مرکزی دانشگاه را که می تواند نقش کلیدی در رشد علمی نقطه حساس علمی شهر تهران داشته باشد، ما را فراموش نکنند

بی شک مسوولان دانشگاه هم از این جهت بی تقصیر نیستند زیرا نگاهشان به کتابخانه به عنوان مکانی که می تواند نقش یک حلقه وصل را در میان دانشجویان همه دانشکده ها و استادان داشته باشد، نیست، از آنها هم گلایه داریم. تقریبا هیچ کمکی به صورت ویژه به ما نکرده اند

**ایرنا : عموم دانشجویان و مردم چگونه می توانند از منابع کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران استفاده کنند؟ 

**جعفریان: کتابخانه مرکزی در درجه اول برای دانشجویان، استادان و کارمندان دانشگاه است علت اصلی این موضوع هم به کمبود فضای مطالعه برمی گردد که در فصل های خاصی از سال بسیار شلوغ تر نیز می شود
این گروه ها به صورت عادی و بدون هر گونه پرداختی از کتابخانه به صورت محل مطالعه و امانت استفاده می کنند. این مسأله شامل دانشجویان پزشکی هم می شود اما افراد بیرون از دانشگاه، کسانی به صورت عضویت آزاد طالب مطالعه در کتابخانه و استفاده از منبع هستند، در ازای پرداخت مختصری می توانند به صورت روزانه، ماهانه و ... می توانند از منابع استفاده کنند

یک مشکل ما بحث امانت است که مجبور هستیم در این زمینه سخت گیر باشیم اما آن هم در شرایطی ممکن است. طبعا عضویت آزاد برای کسانی است که تحصیلات ارشد به بالا دارند. در این زمینه پژوهشگران و اهل قلم حتی اگر مدارک علمی نداشته باشند، می توانند از کتابخانه استفاده کنند

باید گفت، درآمد مختصر ناشی از این مسأله برای پرداخت هزینه های جاری کتابخانه است که بودجه عمومی در یک سال فقط 124 میلیون تومان در نظر گرفته شده، آن هم مبلغی که تاکنون که اواخر آبان هستیم، فقط شش درصد آن یعنی هفت میلیون پرداخت شده است که فکر نمی کنم برای کسی قابل باور باشد

**ایرنا : کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران تاکنون برای استفاده افراد هزینه ای دریافت نمی کرد اما اعلام شده که برای استفاده زین پس باید هزینه ای پرداخت شود، لطفا در این خصوص بیشتر توضیح دهید؟ 

**جعفریان : کتابخانه مرکزی از دانشجویان و استادان و کارمندان دانشگاه، هیچ نوع هزینه ای دریافت نمی کند. آیین نامه های جاری استفاده از کتابخانه، سالهاست که به همین صورت که در حال حاضر موجود است، ثابت مانده است
چنان که اشاره کردم، برای مطالعه و امانت گرفتن کتاب، از دانشجویان دانشگاه تهران و علوم پزشکی و نیز استادان و کارمندان، هیچ وجهی دریافت نمی شود اما برای اعضای آزاد، کسانی که از بیرون دانشگاه مراجعه می کنند، مبالغی از زمان های گذشته در نظر گرفته شده است

برای گرفتن تصویر نسخ خطی، همچنین نشریات یا عکس های تاریخی، مبالغی بر اساس مصوبه هیأت رئیسه دانشگاه در نظر گرفته شده که خرج امور کتابخانه می شود. بنابرین هیچ اتفاق تازه ای در این زمینه نیفتاده بلکه تعرفه های گرفتن نسخه دیجیتالی کتابها و اسناد، از وقتی که بنده آمده ام (از 13 آبان 96) کمتر هم شده است
این را هم بیفزایم که یکی از بخش های استثنائی ما، بخش نابینایان است که در آن هزاران کتاب گویا شده و به صورت مجانی در اختیار عزیزان نابینا قرار می گیرد. اینها موارد هزینه بر کتابخانه است که دانشگاه بابت آنها هیچ بودجه ای در اختیار کتابخانه نمی گذارد

نکته مهم تر دیگر استفاده از پایگاه های اطلاعاتی و منابع فرنگی است که با وجود هزینه های سنگین آن که توسط دانشگاه پرداخت می شود (سالانه حدود ده میلیارد تومان) به رایگان در اختیار دانشجویان و استادان دانشگاه تهران است

**ایرنا: آقای دکتر لطفا در خصوص تحولات اخیر کتابخانه در چند سال اخیر توضیح دهید؟ 

**جعفریان : واقعیت این است که به دلیل نبودن بودجه امکان ایجاد یک تغییر اساسی در کتابخانه مرکزی وجود ندارد. با این حال، تلاش کرده ام در دایره اختیارات اندکی که دارم، و درآمد مختصری که کتابخانه دارد، یا با حمایت مدیریت دانشگاه، تغییراتی انجام دهم

در وهله اول نرم افزار کتابخانه در سال گذشته با حمایت دانشگاه و بخش انفورماتیک، عوض شده و در حال حاضر برنامه آذر در حال اجراست. اجرای کامل آن که شامل بخش کتابخانه دیجیتال هم می شود، نیاز به زمان بیشتری دارد اما بخش عمده آن انجام شده است

دوم، تقویت فهرست نویسی است. چنان که اشاره کردم هزاران کتاب فهرست نشده در کتابخانه مرکزی موجود بود که می بایست فهرست می شد. در این مدت، تلاش بر این بوده است تا این بخش تقویت شده و حجم قابل توجهی از این کتابها فهرست شود. بخشی از اینها کتابهای نفیس و نیز کتابهای درسی است که در حال فهرست شدن است. همین طور آثار چاپ سنگی ما که بسیاری از آنها مانده، در حال فهرست شدن است

سوم ایجاد یک موزه کوچک در طبقه چهارم است که به زودی برای دیدار عمومی باز خواهد شد

چهارم: ایجاد بخش اسناد تاریخ دانشگاه تهران شامل عکس ها و اسناد که حجم قابل توجهی از اسناد را در خود جای داده است

پنجم ایجاد یک سرور مرکزی برای نگهداری اسناد و مدارک و نسخه ها به صورت دیجیتال. این وضعیت سبب شده است که درخواست های خطی در اسرع وقت انجام شده و به صورت ایمیل یا تلگرامی هم به افراد درخواست کننده داده شود

ششم بخش پایان نامه ها که با تصویب هیأت رئیسه دانشگاه، اجازه یافتیم پایان نامه هایی را که دو سال از دفاع آنها گذشته، به طور کامل در اختیار درخواست کنندگان قرار دهیم. یکی از تحولات خوب در کتابخانه مرکزی، انتقال بیش از چهار هزار کتاب چاپی فارسی و لاتین تازه انتشار یافته است که قبلا در کتابخانه پردیس البرز بود و اکنون به کتابخانه مرکزی انتقال یافته و در تالار البرز قرار گرفته است
در سال گذشته، چندین همایش خوب برگزار کردیم که آخرین آنها مراسم بزرگداشت فواد سزگین بود. پیش از آن برای مرحوم افشار و نیز یحیی مهدوی هم نشست هایی برگزار کردیم. نشستی هم در باره نشریات علمی کشور از گذشته تا حالا برگزار شده است. در آینده نزدیک هم در باره نشریات طنز نشستی خواهیم داشت

** ایرنا : فکر می کنید کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به چه تحولاتی نیاز دارد ؟ 

**جعفریان : مهم ترین نیاز کتابخانه مرکزی، ایجاد یک بخش دیجیتال با امکانات فنی بالاست. سرمایه ای که از کتاب و نشریه در این کتابخانه هست، همین طور اسناد و عکس ها، باید همه تبدیل به نسخه دیجیتالی شده و با تهیه متادیتا برای آنها به راحتی در اختیار قرار گیرد

در حال حاضر، فقط نسخه های خطی اسکن شده است، اما هیچ برنامه نرم افزاری برای ارائه آن وجود ندارد. برای کار در این سطح برنامه ای داریم که امیدواریم به زودی راه اندازی شود اما این حجم بسیار اندکی است

نشریات و کتاب های چاپی نفیس ما، بسیار زیاد است، مشتریان فراوانی هم در دور و نزدیک دارد. ما لاجرم باید نسخه دیجیتالی از آنها تهیه کرده و در اختیار قرار دهیم

مسئله دیگر ما تکمیل منابع کتابخانه است، متاسفانه به دلیل نبود امکانات و شاید مسائل دیگر، سالهاست که کتابخانه مرکزی خرید جدی نداشته است

هم اکنون هم از نمایشگاه های کتاب منطقه ای هیچ نوع کتابی تهیه نمی شود. متاسفانه باید بگویم سال های متوالی پس از سال 91، حضوری در نمایشگاه کتاب هم جهت خرید کتاب نبوده است. تکمیل منابع کتابخانه امری لازم است که هزینه بر هم هست. ما باید کتابخانه های خصوصی قوی را خریداری کنیم

باید صاحبان کتابخانه های خوب را تشویق به وقف کتابهایشان کنیم. در حال حاضر استادی هست که قریب 25 هزار کتاب را وقف کرده اما انتظار دارد که خانه مستقلی در اطراف دانشگاه برای کتابهای او اختصاص یابد که امری ناممکن است
حتی یکی از خانواده های مشهور فرهنگی تهران حدود پنجاه هزار کتاب را قصد دارد در اختیار بگذارد او هم همین شرط را دارد که انجامش از حد مسوولیت بنده و کتابخانه مرکزی خارج است و باید دانشگاه تصمیم بگیرد

بنده مهم ترین تحول را در ارتباط با کتابخانه باید عرض کنم و آن این است که تکلیف کتابخانه مرکزی باید روشن شود
وظایفی که برای آن در نظر گرفته شده به شش دهه قبل مربوط می شود. متاسفانه پیش از انقلاب، جایگاه کتابخانه مرکزی از نظر محتوای علمی و نیروها بهتر از الان بوده است. مهم این است که ذهنیت مسئولان دانشگاه نسبت به کتابخانه بهبود یابد و کتابخانه نقش مهم ترین در کار پژوهش و تحقیق و فراهم کردن امکانات علمی بر عهده گیرد. به نظرم چنین اراده ای وجود ندارد
با این حال، تلاش کتابخانه در همین حد فعلی بر این است تا نیاز روز دانشجویان را فراهم کند و در این باره از هیچ کوششی دریغ نخواهد کرد

گفت و گو از : نازنین میزایی 

مشاهده خبر در سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا)