کتابدار در آینه پژوهش: روایات کتابداران دانشگاهی- روایت دوم
به مناسبت هفته پژوهش ۱۴۰۴ (۲۲ تا ۲۷ آذرماه)، معاونت سیاست‌گذاری منابع علمی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران مجموعه‌ای از مصاحبه‌های اختصاصی با کتابداران این دانشگاه را تنظیم کرده است. مجموعه " کتابدار در آینه پژوهش: روایات کتابداران دانشگاهی" از ۲۲ آذر، هر روز به صورت یک گفت‌وگو و روایت منتشر می‌شود تا نگاهی نزدیک بیاندازیم به نقش پژوهشی کتابداران، دیدگاه‌هایشان درباره فرآیند پژوهش و چالش‌ها و فرصت‌هایی که پژوهشگران در فضای کتابخانه‌ای با آن روبه‌رو هستند. در این هفته همراه ما باشید تا صدای کتابداران دانشگاه تهران را بشنویم و جایگاه کتابخانه را در زیست‌گاه پژوهش، بار دیگر مرور کنیم.
ملیحه درخوش
معاون سیاست گذاری منابع علمی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد
کتابدار در آینه پژوهش: روایات کتابداران دانشگاهی
روایت دوم: سرکار خانم نوشین فروزانی، کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی و رئیس کتابخانه دانشکدگان فنی دانشگاه تهران هستند. ایشان تجربه ۲۹ سال فعالیت تخصصی در کتابخانه دانشکدگان فنی را دارند.
به مناسبت هفته پژوهش مصاحبه‌ای با ایشان انجام داده‌ایم و نظرشان را درباره ارتباط فعالیت‌های کتابخانه های دانشگاهی و پژوهش پرسیده‌ایم. متن این مصاحبه به شرح زیر است:
در ابتدا سپاسگزارم که وقت ارزشمندتان را در اختیار ما گذاشتید. به‌مناسبت "هفته پژوهش" و در چارچوب مجموعه‌ای کوتاه که توسط معاونت سیاست‌گذاری منابع علمی کتابخانه مرکزی تهیه می‌شود، قصد داریم هر روز یک گفت‌وگوی کوتاه با یکی از همکاران کتابدارمان منتشر کنیم. در این مصاحبه چند پرسش داریم تا از دیدگاه‌ها و تجربه‌های شما درباره ارتباط فعالیت‌های کتابخانه با فرآیند پژوهش بهره‌مند شویم. پاسخ‌های شما کمک می‌کند تا صدای کتابداران دانشگاه تهران را در هفته‌ای که به پژوهش اختصاص دارد، بهتر بشنویم.
- چه تغییرات و تحولات مهمی را در طول سال‌های کاری خود در حوزه کتابداری و خدمات اطلاعاتی شاهد بوده‌اید؟
خانم فروزانی: تغییر سیستم دستی به سیستم الکترونیکی در کتابخانه‌های دانشکدگان فنی دانشگاه تهران
در آغاز دوره خدمت اینجانب، تمامی امور کتابخانه‌ها به‌صورت دستی انجام می‌شد. با برنامه‌ریزی، آموزش و پیگیری مستمر کتابداران، فرآیندهای سنتی کتابخانه به سیستم‌های نوین الکترونیکی تبدیل گردید.
- راه‌اندازی و پیاده‌سازی سیستم الکترونیکی امانت و گردش منابع.
- ایجاد سامانه جهت فهرست‌نویسی و جست‌وجوی منابع به‌صورت دیجیتال.
- حذف روش‌های دستی نظیر برگه‌آرایی و فهرست‌نویسی سنتی و جایگزینی آن با نرم‌افزارهای کتابداری.
- کاهش چشمگیر زمان صرف‌شده توسط کتابداران در بخش امانت و افزایش سرعت خدمات‌رسانی به پژوهشگران.
این تحول منجر به افزایش بهره‌وری، دقت در ثبت اطلاعات و رضایت کاربران کتابخانه‌های دانشکدگان فنی گردید.
- با توجه به تجربه‌تان در کتابخانه‌های دانشگاهی، چطور می‌توان بهترین حمایت‌ها را از پژوهشگران و دانشجویان در فرآیند انجام پژوهش فراهم کرد؟
خانم فروزانی: کتابداران امروزی تنها حافظان منابع نیستند، بلکه نقش واسط در فرآیند پژوهش از مرحله‌ی انتخاب موضوع تا انتشار نتایج علمی ایفا می‌کنند.
همچنین مهارت‌های ارتباطی و مشاوره‌ای کتابداران زمینه‌ی تعامل مؤثر با پژوهشگران را فراهم کرده و امکان همراهی در تمامی مراحل پژوهش را میسر می‌سازد.
این نقش جدید بر درک نیاز واقعی پژوهشگر و همکاری مستمر بین کتابخانه و اعضای هیأت علمی و دانشجویان استوار است. حرکت از نقش سنتیِ «نگهبان منابع» به سمت همکار پژوهشی، موجب ارتقا کیفیت تحقیقات دانشگاهی، تسهیل دسترسی به منابع مناسب و گسترش خدمات علمی مبتنی بر شواهد خواهد شد. بدین ترتیب، کتابخانه به محیطی پویا برای تولید دانش، تبادل ایده‌ها و پشتیبانی مؤثر از فرآیندهای پژوهشی تبدیل می‌شوند.
- کتابخانه‌ها و منابع اطلاعاتی در دوران دیجیتال چه چالش‌هایی دارند و به نظر شما چگونه می‌توان این چالش‌ها را پشت سر گذاشت؟
خانم فروزانی: در عصر دیجیتال، یکی از چالش‌های اصلی کتابخانه‌ها، نقض حق مؤلف و دانلود غیر قانونی منابع است. استفاده گسترده از منابع الکترونیکی مستلزم سیاست‌گذاری دقیق در سطح کتابخانه‌ها و آموزش کاربران درباره‌ی استفاده‌ی مسئولانه از اطلاعات است.
در سال‌های اخیر، نقش کتابدار بسیار کم رنگ شده است. برای تقویت دوباره این جایگاه، باید کتابخانه‌ها را از فضای صرفاً نگهداری منابع به سمت فضای خلاقیت، یادگیری و تبادل علمی هدایت کرد.
برگزاری دوره‌های آموزشی مهارت‌های ارتباطی و فناوری‌های نوین برای کتابداران، کلید تقویت نقش آنان در حمایت از جامعه علمی است.
انبوه اطلاعات در فضای مجازی باعث شده تشخیص منابع معتبر دشوار شود. افزایش سواد اطلاعاتی دیجیتال کاربران و برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای ارزیابی منابع علمی می‌تواند از سردرگمی‌های اطلاعاتی جلوگیری کرده و کیفیت تصمیم‌گیری پژوهشگران را بالا ببرد.
- با توجه به تجربه‌ی شما، چگونه می‌توان پژوهشگران و دانشجویان را به استفاده بهینه از منابع کتابخانه‌ای ترغیب کرد؟
خانم فروزانی: در این زمینه می‌خواهم به چند مورد اشاره کنم:
- ترغیب غیرمستقیم دانشجویان به مطالعه: با برگزاری مسابقات کتابخوانی و فعالیت‌های ترویجی متنوع در مناسبت‌های ویژه (هفته کتاب، روز دانشجو و…) می‌توان انگیزه و علاقه به مطالعه را در دانشجویان تقویت کرد. این فعالیت‌ها باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که جذابیت داشته باشند و فضای رقابتی مثبت ایجاد کنند.
- خلاقیت و پویایی: برگزاری کلاس‌های روش تحقیق در محل کتابخانه، استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای اطلاع‌رسانی و ارائه خدمات نوین (مانند مشاوره‌ی آنلاین) می‌تواند اثربخشی کتابخانه را افزایش دهد.
- ارتباط مؤثر با دانشجویان: برقراری ارتباط صمیمانه و تعامل دوسویه با دانشجویان، اعتماد آنها را جلب کرده و تمایل شأن به استفاده از خدمات کتابخانه را افزایش می‌دهد.
- ایجاد کانال‌های ارتباطی مستقیم: پاسخگویی سریع به نیازها و برگزاری جلسات هم‌اندیشی با دانشجویان می‌تواند این ارتباط را تقویت کند.
- با توجه به پیشرفت‌های هوش مصنوعی و کاربرد آن فرایندهای کتابخانه‌ای، به نظر شما آینده کتابخانه‌ها و خدمات آنها چه تغییراتی خواهد کرد؟ آیا این تحولات می‌تواند به بهبود فرآیندهای پژوهشی کمک کند؟
خانم فروزانی: قطعاً هوش مصنوعی فرایندهای کتابخانه‌ای را به طور بنیادین دگرگون خواهد کرد. این تحول، نقش کتابداران را از متصدیان منابع اطلاعاتی به متخصصان مدیریت دانش و هدایت‌گران هوشمند اطلاعات تغییر می‌دهد، بنابراین کتابداران می‌بایست مهارت‌های لازم را در این رابطه کسب نمایند، تا بتوانند بطور مؤثر در این محیط جدید فعالیت کنند. خدمات کتابخانه‌ای، به ویژه خدمات فنی (مانند فهرست‌نویسی) و خدمات امانت، دستخوش تغییرات اساسی خواهند شد و نیازمند بازنگری و تطبیق با فناوری‌های جدید هستند. در صورتیکه بستر کار فراهم گردد، شاهد بهبود فرآیندهای پژوهشی خواهیم بود.
- نقاط قوت و ضعف کتابداری در کتابخانه های دانشگاه تهران از نظر شما چیست؟
خانم فروزانی: در زمینه نقاط قوت کتابخانه های دانشگاهی می‌توان به سرمایه انسانی متخصص: وجود کتابداران با تخصص و سابقه طولانی در بخش‌های مختلف، منابع غنی: دسترسی به منابع چاپی، تاریخی و مجموعه‌های تخصصی ارزشمند و فضای فیزیکی مناسب: برخورداری از فضاهای مطالعاتی و دانشکده‌ای مناسب اشاره کرد.
و نقاط ضعف کتابخانه های دانشگاهی شامل ضعف سیاست‌گذاری: عدم وجود سیاست‌گذاری منسجم در سطح دانشگاه برای مدیریت دانلود و اشتراک‌گذاری منابع دیجیتال (کپی‌رایت)، محدودیت دسترسی: عدم دسترسی به پایگاه‌ها و منابع اطلاعاتی روزآمد و بین‌المللی و محدودیت مالی: بودجه ناکافی جهت تهیه منابع جدید، گسترش فضاها و ارائه خدمات نوین است.
- اگر به عنوان یک کتابدار خاطره‌ای درباره کمک به یک پژوهشگر دارید، لطفاً آن را تعریف بفرمائید.
خانم فروزانی: تمام دوران حرفه‌ای من سرشار از خاطرات دلنشین با دانشجویان پرشور و چندبُعدی دانشکده فنی بوده است. شیرین‌ترین بخش این خاطرات، لحظاتی بود که اساتید امروز، زمانی خود دانشجویان تازه‌وارد همین دانشکده بودند و با اشتیاق پیگیر جزئیات چیدمان قفسه‌ها و نحوه سازماندهی منابع در کتابخانه بودند.
بابت زمانی که به این مصاحبه اختصاص دادید سپاسگزارم و برایتان آرزوی موفقیت دارم.
