کتابدار در آینه پژوهش: روایات کتابداران دانشگاهی- روایت هفتم
به مناسبت هفته پژوهش ۱۴۰۴ (۲۲ تا ۲۷ آذرماه)، معاونت سیاست‌گذاری منابع علمی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران مجموعه‌ای از مصاحبه‌های اختصاصی با کتابداران این دانشگاه را تنظیم کرده است. مجموعه " کتابدار در آینه پژوهش: روایات کتابداران دانشگاهی" از ۲۲ آذر، هر روز به صورت یک گفت‌وگو و روایت منتشر می‌شود تا نگاهی نزدیک بیاندازیم به نقش پژوهشی کتابداران، دیدگاه‌هایشان درباره فرآیند پژوهش و چالش‌ها و فرصت‌هایی که پژوهشگران در فضای کتابخانه‌ای با آن روبه‌رو هستند. در این هفته همراه ما باشید تا صدای کتابداران دانشگاه تهران را بشنویم و جایگاه کتابخانه را در زیست‌گاه پژوهش، بار دیگر مرور کنیم.
ملیحه درخوش
معاون سیاست گذاری منابع علمی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد
کتابدار در آینه پژوهش: روایات کتابداران دانشگاهی 
روایت هفتم: سرکار خانم کرم‌رضایی، کارشناس ارشد کتابداری نسخ خطی و آثار کمیاب و مسئول بخش نسخ خطی، آثار نفیس و اسناد کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران هستند. ایشان ۳۵ سال تجربه فعالیت تخصصی در کتابخانه مرکزی را دارند.
به مناسبت هفته پژوهش مصاحبه‌ای با ایشان انجام داده‌ایم و نظرشان را درباره ارتباط فعالیت‌های کتابخانه های دانشگاهی و پژوهش پرسیده‌ایم. متن این مصاحبه به شرح زیر است:
در ابتدا سپاسگزارم که وقت ارزشمندتان را در اختیار ما گذاشتید. به‌مناسبت "هفته پژوهش" و در چارچوب مجموعه‌ای کوتاه که توسط معاونت سیاست‌گذاری منابع علمی کتابخانه مرکزی تهیه می‌شود، قصد داریم هر روز یک گفت‌وگوی کوتاه با یکی از همکاران کتابدارمان منتشر کنیم. در این مصاحبه چند پرسش داریم تا از دیدگاه‌ها و تجربه‌های شما درباره ارتباط فعالیت‌های کتابخانه با فرآیند پژوهش بهره‌مند شویم. پاسخ‌های شما کمک می‌کند تا صدای کتابداران دانشگاه تهران را در هفته‌ای که به پژوهش اختصاص دارد، بهتر بشنویم.
- چه تغییرات و تحولات مهمی را در طول سالهای کاری خود در حوزه کتابداری و خدمات اطلاعاتی شاهد بوده‌اید؟
خانم کرم رضایی: در حوزه سازماندهی منابع و خدمات رسانی تغییرات بسیار زیاد بوده است.
در فهرست‌نویسی سازماندهی کتابهای چاپی مراحل کار امروز با سالهای گذشته بسیار متفاوت است. دوره‌ای که در دهه ۷۰ و اوایل ۸۰ تی دسترسی به اطلاعات کتابخانه کنگره آمریکا به سختی انجام می‌شد و فضای دیجیتال برای این کار وجود نداشت و مجبور به مراجعه به فهرست‌های چاپی این کتابخانه بودیم. و پایگاه کتابخانه ملی هم مثل امروز چندان گسترده و کامل نبود. نوشتن کاربرگه و تایپ آن و سپس تصحیح اغلاط چاپی تا امروز که ایزو گرفته می‌شود و حتی از هوش مصنوعی هم کمک گرفت. تهیه دسته برگه‌ها که همگی باید در برگهدانهای متعدد در بخش فهرست‌نویسی و برگهدانهای عمومی فایل می‌شد تا کتاب‌ها برای مراجعان و اطلاعات تخصصی برای کتابداران قابل جستجو و دسترسی باشد تا امروز که همه جستجوها و کنترل‌ها با چند کلیک براحتی انجام می‌شود و برگه‌دانها دیگر استفاده‌ای ندارند.
در حوزه فهرست‌نویسی اسناد و نسخه‌های خطی هم چنین است و استفاده از پایگاه‌ها و بانک‌های اطلاعاتی کار را بسیار تسهیل کرده است.
در حوزه خدمات‌رسانی هم از جستجو و انتخاب و امانت گرفتن کتاب که بسیار وقت‌گیر بود تا امروز که هم جستجو آسان شده است و هم چرخه امانت کوتاه‌تر و سریع‌تر شده است.
در حوزه نسخه‌های خطی هم از در اختیار گذاردن خود نسخه که هم به لحاظ امنیتی و حفاظت مشکل داشت و هم از نظر محدودیت‌هایی که ناگزیر بود و هم سختی کار برای مخزن دار و کتابدار تا امروز که می‌توان فایل هر نسخه یا سندی را با یک کلیک دید و مطالعه کرد یا فرستادن فایل‌های سند و نسخه از طریق ایمیل و شبکه‌های اجتماعی برای کاربران که در دهه ۷۰ و قبل از ان ابتدا باید از روی نسخه فیلم تهیه می‌شد و سپس فیلمها در تاریکخانه برروی کاغذ عکس ظاهر یا چاپ می‌شد و در اختیار پژوهشگر قرار می‌گرفت. در یک دوره‌ای هم از روی فیلمها مستقیماً پرینت گرفته می.شد
در کتابخانه مرکزی چندین بار تغییر مدیریت کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد و تغییر سیاست‌ها که گاهی متأثر از دانش و روحیه مدیران بود و گاهی متأثر از مدیریت دانشگاه تهران و شرایط سیاسی و اقتصادی کشور
تغییر فضای کتابخانه و تأسیس تالارهای جدید، جابجایی بخش‌ها و غیره که در جهت بهینه سازی وضعیت خدمات‌رسانی به مراجعان و پیشبرد اهداف کتابخانه بوده است.
- با توجه به تجربه‌تان در کتابخانه‌های دانشگاهی، چطور می‌توان بهترین حمایت‌ها را از پژوهشگران و دانشجویان در فرآیند انجام پژوهش فراهم کرد؟
خانم کرم رضایی: یک کتابدار از راه‌های مختلف می‌تواند به پژوهشگران در انجام کارهای تحقیقاتی کمک کند از جمله:
- از طریق مجموعه‌سازی و فراهم‌آوری کتابهای جدید و روزآمدسازی کتابخانه
- عمل به یکی از وظایف اصلی کتابخانه یعنی خرید و گردآوری نسخه‌های خطی و اسناد تاریخی
- انجام سازماندهی‌های دقیق و کامل منابع
- اطلاع‌رسانی و معرفی منابع موجود در کتابخانه و نیز منابع جدید و تازه خریداری شده کتابخانه
- کتابخانه‌ها و منابع اطلاعاتی در دوران دیجیتال چه چالش‌هایی دارند و به نظر شما چگونه می‌توان این چالش‌ها را پشت سر گذاشت؟
خانم کرم رضایی: به نظرم ایجاد کتابخانه دیجیتال و ارائه خدمات دیجیتا برای کتابخانه‌ها را با برخی مشکلات حقوقی مواجه می‌کند. در حالی که کتابخانه ها تلاش در انجام وظیفه اصلی خود یعنی خدمات‌رسانی هستند قانون حق مؤلف واقعاً دست و پا گیر است. بخصوص برای یک کتابخانه دانشگاهی مثل کتابهانه مرکزی که وظیفه اصلی آن کمک بع امور اموزش و پژوهش دانشگاه است و باید بتواند کتاب را در دسترس دانشجویان قرار بدهد با توجه به شرایط اقتصادی جامعه، دوری راه‌ها در دسترس قرار دادن فایل کتاب‌ها در کتابخانه دیجیتال می‌تواند بسیار راهگشا باشد. بهر حال باید در این زمینه درست فکر کرد و درست عمل کرد و کمی با ریسک و شجاعت عمل کرد. در یک دوره‌ای در کتابخانه حتی اجازه دو صفحه اسکن را هم نمی‌دادند که به نظرم کاملاً نادرست و خلاف وظایف کتابخانه بوده و باید در این زمینه منعطف‌تر عمل کرد. بهر حال در دنیای امروز باید به تقویت کتابخانه دیجیتال اندیشید.
- با توجه به تجربه‌ی شما، چگونه می‌توان پژوهشگران و دانشجویان را به استفاده بهینه از منابع کتابخانه‌ای ترغیب کرد؟
خانم کرم رضایی: برای این کار باید ابتدا دانشجویان و پژوهشگران را با کتابخانه، منابع موجود در کتابخانه و شیوه استفاده ز منابع و خدمات کتابخانه آشنا کرد. در این زمینه شاید بتوان از دانشکده‌ها و واحدهای درسی کمک گرفت.
- با توجه به پیشرفت‌های هوش مصنوعی و کاربرد آن فرایندهای کتابخانه‌ای، به نظر شما آینده کتابخانه‌ها و خدمات آنها چه تغییراتی خواهد کرد؟ آیا این تحولات می‌تواند به بهبود فرآیندهای پژوهشی کمک کند؟
خانم کرم رضایی: بله. قطعاً تغییراتی به وجود خواهد آمد و هوش مصنوعی می‌تواند در انجام امور سازماندهی و کتابداری کمک کند و برروی پژوهش هم تأثیر بگذارد. اما در این زمینه نیاز به آموزش‌های درست است و نمی‌دانم این امر تا چه حدی برای کتابداران انجام شده است. قطعاً برخی مشکلات اقتصادی و مربوط به تکنولوژی و فناوری و محدودیت‌هایی که در ایران در زمینه‌های مختلف وجود دارد مانع از انجام درست این فعالیت شود.
- نقاط قوت و ضعف کتابداری در کتابخانه های دانشگاه تهران از نظر شما چیست؟
خانم کرم رضایی: کمبود بودجه و نیروی انسانی متخصص دو مشکل اساسی کتابخانه‌های دانشگاه است.
عدم توجه به عملکرد کتابخانه‌ها و عدم وجود دانش کافی نسبت یه اهمیت و جایگاه کتابخانه‌ها در محیط دانشگاه از دیگر مشکلات کتابخانه‌هاست.
این نگرش نادرست و مشکل بودجه منجر به بی‌انگیزگی کارمندان و کارکنان کتابخانه‌ها می‌شود که برروی عملکردشان تأثیر مستقیم دارد.
- اگر به عنوان یک کتابدار خاطره‌ای درباره کمک به یک پژوهشگر دارید، لطفاً آن را تعریف بفرمائید.
خانم کرم رضایی: ۳۵ سال خدمت در کتابخانه و سر و کار داشتن با دانشجویان و پژوهشگران خاطراتی را به یادم می‌آورد، اما خاطره قابل عرضی عجالتاً به نظرم نمی‌رسد. شاید به این دلیل که هر کار کرده‌ام به عنوان یک کتابدار ان را وظیفه دانسته‌ام و در ذهنم نمانده است. ساده‌ترین کاری که بی‌وقفه و به هر شکلی و بی‌محابا انجام داده‌ام و توانسته‌ام مشکل دسترسی و پژوهش را برای دیگران حل کنم انتخاب و امانت گرفتن کتاب برای یک دانشجو یا پژوهشگر بوده است. چون انتخاب کتاب در زمینه مورد پژوهش هم بسیار اهمیت دارد و گاهی وقت بسیار زیادی هم صرف کرده‌ام که بتوانم کتاب درستی را برای فرد پژوهشگر انتخاب کنم و به دستش برسانم.
بابت زمانی که به این مصاحبه اختصاص دادید سپاسگزارم و برایتان آرزوی موفقیت دارم.
